छन्दमा वर्णहरूलाई ह्रस्व (l) र दीर्घ (S) गरी दुई वर्गमा विभाजन गरिएको हुन्छ । (l) लाई लघु भनिछ भने (S) लाई गुरु भनिछ ।

जस्तै -

क. ह्रस्व वर्णहरु - अ इ उ ऋ स्वर र तिनीहरुसँग जोडिएका सबै क कि कु कृ व्यन्जनहरू

ख. दीर्घ वर्णहरू - आ ई ऊ ए ऐ ओ औ अम् अ: स्वर र तिनीहरूसँग जोडिएर आउने का की कू के कै को कौ कम् क: आदि

ग. संयुक्त व्यन्जन प्रयोग भएका शब्दहरू उच्चारण गर्दा यदि अघिल्ला वर्णले पछिल्ला आधा व्यन्जनलाई तान्यो भने त्यो अघोल्लो वर्ण ह्रस्व भए पनि दीर्घ नै हुन्छ !

जस्तै -

शब्द उच्चारण दीर्घ वर्ण

अम्बा अम् +बा अ

दिन्छ दिन् +छ कि

लुप्त लुप् + त लु

घ. संयुक्त व्यन्जनको प्रयोग भएका शब्दमा पनि उच्चारण गर्दा यदि अघिल्लो वर्णले पछिलो आधा व्यन्जनलाई तान्न सकेन भने चाहिं त्यो वर्ण दीर्घ नभएर ह्रस्व नै हुन्छ ।

जस्तै-

शब्द उच्चारण ह्रस्व हुने

गन्यो ग + न्यो ग

बल्यो ब + ल्यो ब

उज्यालो उ + ज्यालो उ

ङ. "अन्याय" जस्ता शब्दको उच्चारणमा न थप भएका कारण दीर्घ नै मानिन्छन

घ. पाउका अन्त्यमा ह्रस्व दीर्घ जे भए पनि हुन्छ । जस्तै - अनि उही

छन्दमा आठवटा गणहरू हुन्छन ! तिनै गणका आधारमा सम्पूर्ण छन्दको निर्माण हुने गर्दछ, छन्दका बारेमा पिंगलले रचना गरेको सजिलो सूत्र छ । त्यो हो - यमाताराजभानसलगा

अर्थात् -

सूत्र संकेत गण उदाहरण

१. यमाता lSS या जमाना

२. मातारा SSS म नेपाली

३. ताराज SSl त आकाश

४. राजभा SlS र भावना

५. जभान lSl ज हजार

६. भानस Sll भ आँगन

७. नसल lll न कमल

८. सलागा llS स छहरा

९. ल l (लघु) - म

१०. गा S (गुरु) - यो

अब यिनै सूत्र वा नियम भित्र तल मैले (हामीले ) निर्माण गरेका छन्दहरू पनि पर्छन ! दिइएका सूत्रहरू हेरी अब यहाँ आफैले पनि चाहेको छन्दमा आफ्ना कविता वा गजलहरू कोर्न सक्नु हुन्छ ।

जस्तै -

जाऔं न प्यारी कुनु पर्छ त्याँ,

ऐंसेलु पाक्या हुनु पर्छ त्याँ !

SSl SSl lSl S

त त ज गु.

(५ अक्षरमा विश्राम )

तड्पेर बस्नू पर्दा मर्दै छु जिम्दै यहाँ,

डोली नल्याए तिम्ले चीता सजाए पुग्छ !

SSl SSS SSS lSS S S

त म म य गु.गु.

(७ अक्षरमा विश्राम)

मधु बगानको बयान के गरौँ,

मिलन स्थानको बयान के गरौँ !

lll SlS lSl SlS

न र ज र

(६ अक्षरमा विश्राम)

कोही थिए जो नव 'राज' खुल्दा बेहोश भै गएछन्,

कोही थिए जो सब राम बन्दै आयो हराम भन्थे !

SSl SSl lSl SSS SlS lSS

त त ज म र य

(५ र ११ अक्षरमा विश्राम)

के छैन आफ्नु यहाँ ? संसार आफ्नु लाग्छ,

आफ्नो भएर मात्रै मायाँ हुँदैन साथी !

SSl SlS SSS lSl SS

त र म ज गु.गु.

(७ अक्षरमा विश्राम)

कुकुर थ्यो, किन आयौ ? भुक्छ भन्ने जानेपछि,

घरमुली रजनीमा फुक्छ भन्ने जानेपछि !

lll Sll SSS lSS SSl S

न भ म य त गु.

(४-४ अक्षरमा विश्राम)

आफूले ता माया पिर्ती लाउनै पो जानिएन,

पाएको भा लाम्थें होला पाउनै पो जानिएन !

SSS SSS SSS lSS SlS S

म म म य र गु.

(४ - ४ अक्षरमा विश्राम )

हाम्ले रात फाल्दा जो जो उदाए,

तिन्ले आज भेटे भोली भएँ म !

SSS lSS SSl SS

म य त गु.गु.

(६ अक्षरमा विश्राम, ३ अक्षरमा अर्धविश्राम )

यसोरी नभन्नू दुख्छ याँ,

कटारी धसे झैं हुन्छ याँ !

lSS lSS SlS

य य र

(६ अक्षरमा विश्राम, ३अक्षरमा अर्धविश्राम)

ध्यौता भाकी शीर राखें, गै'छ पवनसँगै त्यो,

उड्ने चैते पात हुन् यी बाल मतलव छैन !

SSS SSl SSS lll llS S

म त म न स गु.

(४ र ८ मा विश्राम )

दिल छ एक दिम्ला बस्नुस् न बस्नुस्,

प्रित म नेक दिम्ला बस्नुस् न बस्नुस् !

lll SlS SSS lSS

न र म य

(७ अक्षरमा विश्राम,४ र ८ मा अर्धविश्राम)

किन भएँ नि राम्री ?

नियतिकी म थोती !

lll SlS S

न र गु.

(४ अक्षरमा अर्ध विश्राम )

कहाँ 'राज' खुल्थ्यो तखालूसको,

लगाइन् गजलले सलवार त्यो !

lSS lSS llS lS

य य स ल.गु.

(६ अक्षरमा विश्राम,३ मा अर्धविश्राम )

राम्री बनेर हिड्छौ बसौली पसलमा,

काँचो कबाब बिक्ने जमाना छ ऐले !

SSl SlS SlS SlS S

त र र र गु

( ७ अक्षरमा विश्राम )

बगैंचामा वसन्त थ्यो, कुरा काटे मयूरले,

लजायो लाज 'राज'को हटाए हात सुस्तरी !

lSS SlS lSl SSS lSl S

य र ज म ज गु

( ८ अक्षरमा विश्राम, ४ र १२ मा अर्ध विश्राम )

राम्रो के हो र हुन्छ कस्तो ? कुन रङको छ त्यो म कसरी व्याख्यान त्यस्को गरूँ,

लोलाईमै त्रिलोक जम्मै सयर गराउने नजर थ्यो, त्यस्मा थियो के नशा !

SSS SlS lSS lll lSl Sll lSS SlS SlS

(८ र २० अक्षरमा विश्राम)

पारी छ तिन्को माया वारी परेको छ छायाँ,

बीचमा असारे खोला, गढ़तीरमै अल्झिएँ म !

SSl SSS SSS lSS lSS

त म म य य

(७ अक्षरमा विश्राम)

म त राजको नि 'राज' हुँ,

म हजूर भा नि भन्दिन !

llS lSl SiS

स ज र

( ५ मा विश्राम )

म त राजको नि 'राज' हुँ,

म हजूर भा नि भन्दिन !

llS lSl SiS

स ज र

( ५ मा विश्राम )

जस्ले लास बोक्छु भन्थ्यो, उस्कै लास याँ छ

आफ्नै लास बोक्छ मान्छे, जप्दै राम राम !

SSS lSl SSS SSl S S

म ज म त गु गु

( ८ अक्षरमा विश्राम )

यौटा 'राज' छोड्ने त्यो सर्पै थिएँ कि,

मेरै काँचुलीमा मेरै दाह भेटें !

SSS lSS SSS lSS

म य म य

(६ अक्षरमा विश्राम )

आफ्नो देश भन्दै पुग्थ्यो किन कोही ?

झ्याम्मै 'राज' धा'थ्यो रुप्से छहरामा !

SSS lSS SSl lSS

म य त स

( ६ अक्षरमा विश्राम )

नयनले शीत देख्यो चमक अर्थियो,

पयरले टिप्न खोज्यो झमक अर्थियो !

lll SSl SSl llS lS

(८ अक्षरमा विश्राम, ४ अक्षरमा अर्ध विश्राम

शिलाको जवानी काँचै हरायो,

जवानी थुनेको साँचै हरायो !

lSS lSS SSl SS

य य त गु.गु.

(६ मा विश्राम, ३ र ८ मा अर्ध विश्राम )

नउठाइ लौरी कुनै बाघ टेर्ला ?

सजिलै नभाग्ने भयो राजनीति !

llS lSS lSS lSS

स य य य

(६ अक्षरमा विश्राम,३ र ९ मा अर्ध विश्राम )

नियतीको मारमा छु,

म दुखेको प्यारमा छु !

llS SSl SS

(४ अक्षरमा विश्राम )

खोजेको थें सानो आभास मेरै आकृतीमा,

भेटें मैले मेरो आकाश मेरै आकृतीमा !

SSS SSS SSS SSl SS

म म म त गु.गु.

(४-४ अक्षरमा विश्राम)

वसन्त मास थ्यो,

हुरी बतास थ्यो !

lSl SlS

(२ अक्षरमा विश्राम )

उनी थिन् त्याँ,

बित्यो छिन् त्याँ !

lSS S

(२ अक्षरमा विश्राम )

दिलमा झिलिक्क त्यो उनको पुकार थ्यो,

बिजुली थिएन त्याँ ! हँसिलो मुहार थ्यो !

llS lSl Sll SlS lS

(७ अक्षरमा विश्राम)

हुन्छ भने पास हौ छुन्छु बरीलै,

हुन्न भने दूर हौ रुन्छु बरीलै !

Sll SSl SSl lSS

भ त त य

(७ अक्षरमा विश्राम)

lSS SSl SSS S

(५ अक्षरमा विश्राम )

सलाई आफैं बनाएँ मैले,

मलाई आफैं जलाएँ मैले !

lll Sll lSl lSl S

न भ ज ज गु

(४-४ अक्षरमा विश्राम)

नयनमा नजर थ्यो अरु के भनौं,

अधरमा असर थ्यो अरु के भनौं !

SSl SSS SlS S

त म र गु

(५ अक्षरमा विश्राम)

आमा पकाए बोक्सी बनाई,

बाँटेर खाए बोक्सी बनाई !

SlS lSS SlS lSS

( ३ र ९ मा अर्ध विश्राम र ६ मा विश्राम )

राजको जवानी राजमा नि राख्ने,

राजले छकाई लाटलूट पारे !

lll lll SSl lSS lSS

( ८ अक्षरमा विश्राम )

नयन छिन पखालें दिल टाँसेर फोटो,

अनि मुसुमुसु हाँसें दिल टाँसेर फोटो !

SSS SlS lSS SSS lSl S

(८ अक्षरमा विश्राम )

बाजी यस्तो कमाल थ्यो, यार्सागुम्बा थियो जहाँ,

जित्ने कस्ले सवाल थ्यो, यार्सागुम्बा थियो जहाँ !

lSS SSS SSl SSS SSS S

( आठ अक्षरमा विश्राम)

उनी देख्दा दोबाटोमै ढलेको थें झन्डैझन्डै,

बिहोशीमै माया गर्छु भनेको थें झन्डैझन्डै !

llS lSS llS lSS

(६ अक्षरमा विश्राम)

अभिशाप जस्तो सपना छ यौटै,

बरबाद भा'को घटना छ यौटै !

प्रस्तुत कर्ता

-गजलकार पोष्टराज चापागाई

श्रोत : नेपाली गजल